Türk Mutfağının Malzeme İkilileri: 11.946 Tarifte Birliktelik Analizi

Her mutfağın bir "imzası" vardır: sürekli birlikte kullanılan malzeme grupları. Bunu tahminle değil sayarak bulduk — arşivimizdeki 11.946 tarifte hangi malzemelerin aynı tarifte birlikte geçtiğini tek tek eşleştirdik. Ortaya Türk ev mutfağının iki ayrı ekseni çıktı.

En sık birlikte geçen 12 malzeme ikilisi

#	İkili	Tarif	Oran
1	Un + Yumurta	2.912	%24,4
2	Karabiber + Tuz	2.849	%23,8
3	Tuz + Zeytinyağı	2.639	%22,1
4	Tuz + Un	2.514	%21,0
5	Kabartma tozu + Un	2.111	%17,7
6	Kabartma tozu + Yumurta	2.072	%17,3
7	Sıvı yağ + Un	2.029	%17,0
8	Tuz + Yumurta	2.022	%16,9
9	Toz şeker + Un	1.944	%16,3
10	Süt + Un	1.882	%15,8
11	Sarımsak + Tuz	1.737	%14,5
12	Tereyağı + Tuz	1.673	%14,0

Veri iki ayrı mutfak ekseni gösteriyor

Eksen 1: Fırın ekseni — un, yumurta, kabartma tozu, şeker, süt

Listenin bir numarası un + yumurta (%24,4). Buna kabartma tozu, toz şeker ve süt eklendiğinde kek, kurabiye, poğaça ve börek ailesinin iskeleti çıkıyor. Bu beşlinin birlikte görülme sıklığı, arşivin ne kadar fırın ağırlıklı olduğunu gösteriyor. Pratik sonuç: evinde un, yumurta, kabartma tozu, şeker ve süt bulunduran biri, hiç alışverişe çıkmadan yüzlerce tarife başlayabilir.

Eksen 2: Tencere ekseni — tuz, karabiber, zeytinyağı, sarımsak

Karabiber + tuz (%23,8) ve tuz + zeytinyağı (%22,1) ikilileri tuzlu yemeklerin çekirdeği. Sarımsak + tuz (%14,5) bunu tamamlıyor. Bu dörtlü sebze yemeklerinden çorbalara, salatalardan zeytinyağlılara kadar geniş bir alanın ortak paydası.

İki eksen nadiren kesişir

Dikkat çeken nokta şu: ilk 12 ikilinin tamamı ya fırın ekseninde ya tencere ekseninde. Un + zeytinyağı ya da kabartma tozu + sarımsak gibi çapraz ikililer üst sıralara hiç girmiyor. Yani Türk ev mutfağı, malzeme düzeyinde birbirinden oldukça ayrışmış iki repertuvar halinde çalışıyor: hamur/fırın işi ve tencere/sebze işi.

Bu bilgi mutfakta ne işe yarar?

• Alışveriş önceliği: Hangi eksende daha çok yemek yapıyorsanız o eksenin çekirdek malzemelerini stoklamak, tarif esnekliğinizi en çok artıran hamledir.
• Eksik malzeme telafisi: Aynı eksen içinde ikame kolaydır (sıvı yağ ↔ tereyağı, süt ↔ yoğurt). Eksen dışına çıkan ikame ise tarifi başka bir yemeğe dönüştürür.
• Tarif tasarımı: Elinizde kalan malzemelerin hangi eksene ait olduğunu bilmek, ne pişirebileceğinizi hızlıca daraltır. Ne Pişirsem? sayfası tam bu mantıkla çalışır.

Tuz neden neredeyse her ikilide var?

Tuz tek başına 7.346 tarifte (%61,5) geçiyor; bu yüzden hangi malzemeyle eşleştirilirse eşleştirilsin yüksek sayı üretir. Tuzun bulunduğu ikilileri okurken bunu akılda tutmak gerekir: tuz + X sıklığı, çoğunlukla X'in kendi sıklığını yansıtır. Asıl bilgi veren ikililer, tuz içermeyenler — un + yumurta, kabartma tozu + un, süt + un gibi. Malzemelerin tek tek sıklıkları için En Çok Kullanılan Malzemeler analizimize bakabilirsiniz.

Yöntem

11.946 yayınlanmış tarifin malzeme listeleri ayrıştırıldı; ölçü ve miktar ifadeleri temizlenerek çekirdek malzeme adları elde edildi. En sık geçen 22 malzeme belirlendi ve her tarif içinde bu malzemelerden hangilerinin birlikte bulunduğu sayıldı (aynı tarifte bir ikili yalnızca bir kez sayıldı). Oranlar toplam tarif sayısına bölünerek hesaplandı. Analiz birlikte görülme sıklığını ölçer; nedensellik ya da lezzet uyumu iddiası taşımaz.